İşçiye Yıllık 270 Saatten Çok Fazla Mesai Yaptırılması

Türkiye’de işçi-işveren ilişkilerinde fazla mesai düzenlemeleri, işçilerin sağlık ve güvenliğini koruma amacı taşır. İş Kanunu, işçilerin belirli sınırlar içinde fazla mesai yapmasına izin verirken, en fazla yıllık 270 saat fazla mesai yapılabileceğini hükme bağlamıştır. Uygulamada en çok sorulan soru, yıllık 270 saatten fazla mesai yaptırılması durumunda iş akdinin haklı nedenle feshedilip edilemeyeceğidir.

Yıllık 270 saatten çok fazla mesai yaptırılması yasak olsa da bu durum tek başına işçiye haklı fesih imkanı vermez. Bu süreyi aşan fazla mesai uygulamaları yasal olarak işçinin haklarını ihlal eder. Bu makalede, işçiye yıllık 270 saatten fazla mesai yaptırılmasının hukuki sonuçları, işçinin bu durumda sahip olduğu haklar ve işverenin yükümlülükleri ele alınacaktır.

Yıllık 270 Saat Sınırı ve Yasal Dayanakları

İş Kanunu’nun 41. maddesi ve Fazla Çalışma Yönetmeliği, işçilerin yıllık olarak en fazla 270 saat fazla mesai yapabileceğini hükme bağlamıştır.^[1] Bu sınır, işçilerin sağlığını ve sosyal yaşam dengesini korumak amacıyla getirilmiştir. İşçiye yıllık 270 saati aşan fazla mesai yaptırılması kanuna aykırıdır ve işverenin sorumluluğunu artırır.

Bu durumda işçi, fazla mesaiyi reddetme ve yasal haklarını talep etme hakkına sahiptir.

Başka bir ifadeyle, bir işçiye yılda en fazla 270 saat fazla mesai yaptırılabilir. Bu, haftalık 45 saatlik normal çalışmaya ek olarak yapılabilecek üst sınırdır. Bu süre sınırı işyerine değil, işçinin kendisine bağlıdır.

Aynı işyerinde çalışan farklı işçilerin yıllık fazla mesai toplamları birbirinden bağımsız hesaplanır.

İş Kanunu çalışma sürelerine ilişkin bir yandan temel kurallar koymuş, bir yandan da sınırlamalar getirmiştir. Böylece esnek bir çalışma sistemi öngörürken, çalışma sürelerinin sınırsızca esnetilmesinin önüne de geçmek istemiştir. Bu sınırlamalardan bir tanesi de fazla çalışmalara ilişkindir.

Fazla çalışma arızi bir çalışma türü olduğu için işçinin onayına ihtiyaç vardır. Ancak işçi fazla çalışma yapmak için onay verse bile, bunun ucu açık bir onay olması beklenemez. İşte İş Kanunu işçinin yapabileceği fazla çalışma süresini yıllık 270 saat olarak belirlemiştir.

İş Kanunu’nun 41’inci maddesine göre fazla çalışma süresi yılda 270 saati aşamaz. Ancak burada iki soru gündeme gelmektedir: aşarsa ne olur ve fazla mesai ücreti ödenir mi?

Bir husus yasaklanmış olsa da, buna rağmen gerçekleştirilmesi onun sonuçlarını ortadan kaldırmaz. İş Kanunu yılda 270 saatin üzerinde fazla çalışma yapılmasını yasaklamış olsa da bu sınırın aşılması halinde bile işçinin fazla mesai ücretinin ödenmesi gerekir. Bu ücret ödenmezse işçinin haklı nedenle derhal fesih hakkı doğar.

Bu durumdaki bir işçi, salt bu sebeple, İş Kanunu madde 24 kapsamında haklı nedenle derhal fesih hakkı kazanamaz. Yargıtay’a göre işçinin yılda 270 saatten çok fazla mesai yapması, fazla mesai ücreti ödendiği müddetçe bir haklı fesih nedeni olamaz.

Tersinden baktığımızda da işçinin yıllık fazla mesai süresinin 270 saati aşması ve işçinin daha çok fazla mesai yapmak istememesi halinde, işverenin işçisinin iş sözleşmesini haklı ya da geçerli nedenle feshetme hakkının olduğunu söyleyemeyiz. 270 saatlik sınırın aşılmasının bir de iş sağlığı ve güvenliği bakımından sonucu olacaktır. Olası bir iş kazasının vuku bulması halinde, kaza geçiren işçinin yılda 270 saatten çok fazla mesai yapması işverenin kusurunu pekâlâ artırabilecektir.

Yıllık 270 Saat Sınırı ve Yasal Dayanakları

Yıllık 270 Saatlik Sınırlamanın Aylık 22,5 Saat Olarak Anlaşılmaması Gerektiği

Bilgi: İşçinin yılda 270 saatten çok fazla mesai yapmaması gerektiği kuralı, aylık 22,5 saat şeklinde sınırlandırılmamalı ve anlaşılmamalıdır.

Özet: Yargıtay yıllık 270 saatlik fazla çalışma üst sınırının aylık bazda 12’ye bölünerek 22,5 saate sıkıştırılmasını doğru bulmamış, önemli olanın yıllık 270 saati aşmamak olduğunu ve diğer kurallara riayet etmek suretiyle işverenin aylık daha çok ya da daha az fazla mesai yaptırabileceğini ifade etmiştir.

Karar Metni: 7. Hukuk Dairesi, Esas: 2016/2358, Karar: 2016/7305, Tarih: 29.03.2016^[2]

“… Kanun hangi periyotta ne sürede sınırlama öngördüğünü açıkça düzenlemiştir. “…bir yılda 270 saatten fazla olamaz” (m. 41), “günde on bir saati aşmamak koşulu ile…” (m. 63) gibi. Kanunun 41’inci maddesi, fazla mesai süresinin toplamı “bir ayda 22,5 saatten ya da haftada 5 saatten fazla olamaz” yönünde hiçbir hüküm içermemektedir. Aylık ücrete fazla mesai ücretlerinin dahil olduğunun kararlaştırıldığı hallerde işçi yıl içinde ne zaman 270 saatlik fazla mesai süresini doldurursa, ardından yaptığı her fazla saatlerle çalışma için ücrete hak kazanacaktır. Bunun aksine yıl içinde henüz 30 saat dahi fazla çalışması bulunmayan işçi, bir aylık sürede örneğin 23 saat fazla çalışma yaptığı için fazla çalışma ücretine hak kazanamaz. 270 saat, yıllık ölçüttür.
Sözleşmelerle bunun yıl içinde dağıtımı başka şekilde kararlaştırılabileceği gibi işyerinin, işin gerekleri, somut olay özellikleri nedeniyle de fazla çalışma sürelerinin toplamı aydan aya farklılık arz edebilecektir. Benzer şekilde, işçinin fazla çalışmaya onayı yılda 270 saatlik sınıra kadar verilmiş kabul edildiğinden, yıl içinde bu sınırın daha üçte ikisine ulaşmamış bir örnekte ayda 22,5 saat fazla mesai yaptığı için artık ay sonuna kadar işçinin fazla mesai onayı bulunmadığı, izleyen ay yeniden onaylı dönemin başladığı gibi bir faraziyeden söz edilemeyecektir. Nitekim Dairemizin de işçi onaylarının ayda ancak 22,5 saat için verildiğine dair içtihadı bulunmamaktadır.
Üstelik, aylık ücrete fazla çalışma ücretlerinin dahil olduğuna dair kararlaştırmaları yılda 270 saatlik fazla mesai sınırına kadar geçerli kabul eden yerleşik içtihadın anlamı, bu süredeki fazla çalışma karşılıklarının işçiye, fiilen fazla çalışma yapsın ya da yapmasın, ödendiğidir. Aksine bir hukuk kuralı ve akdi şart bulunmadığı halde ayda 22,5 saat ya da haftada 5 saat yönünde ayrı bir sınırlama da içtihat yoluyla ihdas edildiğinde henüz 270 saatin aşılmadığı süreç bakımından mükerrer ödeme ortaya çıkacaktır.”

Yıllık 270 Saatlik Sınırlamanın Aylık 22,5 Saat Olarak Anlaşılmaması Gerektiği

Yıllık 270 Saatten Çok Fazla Mesai Yapan İşçinin Haklı Fesih Hakkının Olmaması

Bilgi: İşçinin fazla mesai ücreti ödeniyorsa, işçi yalnızca yıllık 270 saatten çok fazla mesai yaptırıldığı için haklı nedenle derhal fesih yapamaz.

Özet: İşçi, yılda 270 saatten çok fazla mesai yaptırılmasını gerekçe göstererek haklı nedenle fesih yapmış, Yargıtay ise işçiye fazla mesai ücreti tam olarak ödendiği müddetçe bu durumun bir haklı fesih nedeni olmadığına hükmetmiştir.

Karar Metni: 22. Hukuk Dairesi, Esas: 2016/19041, Karar: 2019/17119, Tarih: 24.09.2019^[3]

“4857 sayılı Kanunun işçiye iş sözleşmesini haklı sebeple fesih hakkı veren “İşveren iş sözleşmesi yapıldığı sırada bu sözleşmenin esaslı noktalarından biri hakkında yanlış vasıflar veya şartlar göstermek yahut gerçeğe uygun olmayan bilgiler vermek veya sözler söylemek suretiyle işçiyi yanıltırsa.” şeklindeki 24/II-a bendinin somut olaya uygulanmasının mümkün olmadığının gözetilmemesi hatalıdır.
Ayrıca, İş Kanunu’nun 41. maddesinde öngörülen fazla çalışmanın yıllık 270 saati aşamayacağına ilişkin düzenleme emredici nitelikte bir düzenleme değildir. Buna göre davacının yıllık fazla çalışma süresinin 270 saati aşması, bu fazla çalışmaların karşılığı olan fazla çalışma ücreti işçiye tamamen ödendiği sürece işçiye sırf bu sebeple haklı fesih hakkı vermez. Diğer taraftan, günlük çalışma süresinin 11 saati aşamayacağına ilişkin kural, işçinin dinlenme hakkı bağlamında emredici nitelikte bir düzenleme olarak kabul edilmelidir…”

Aynı kararda Yargıtay, işçinin feshini başka bir gerekçeyle haklı bulmuştur. Günlük çalışma süresinin 11 saati aşması, dinlenme hakkı bakımından emredici bir kuraldır. Bu sınırın aşılması, yıllık 270 saatten bağımsız olarak, tek başına haklı fesih hakkı doğurur.

Günlük 11 saat sınırının ayrıntısı için ilgili yazımıza bakabilirsiniz.

Yıllık 270 Saatten Çok Fazla Mesai Yapan İşçinin Haklı Fesih Hakkının Olmaması

İşçiye 270 Saatten Fazla Mesai Yaptırılması Durumunda İşçi Hakları

• Fazla Mesaiyi Reddetme Hakkı: İşçi, yıllık 270 saat fazla mesai süresini doldurduğunda işverenin talep ettiği fazla mesaileri yapmayı reddetme hakkına sahiptir. Bu durumda işveren, işçiye herhangi bir zorlamada bulunamaz.
• Fazla Mesai Ücreti Talep Etme Hakkı: İşçi, fazla mesai süresini aşan çalışmaları için işverenden fazla mesai ücreti talep edebilir. Bu ücret, normal çalışma ücretinin %50 artırımlı olarak ödenmesini gerektirir.
• Serbest Zaman Kullanma Hakkı: İşçi, fazla mesai yerine serbest zaman kullanmayı talep edebilir. Bu durumda işveren, işçiye fazla mesai süresi kadar serbest izin verme zorunluluğundadır.
• İş Akdinin Haklı Nedenle Feshi Hakkı: İşçiye fazla mesai sınırını aşacak şekilde sürekli mesai yaptırılması durumunda işçi öncelikle bu çalışmaları reddetmeli ve işveren işçiye somut bir mobbing durumu yapması halinde iş sözleşmesini haklı nedenle feshederek tazminat talep edebilir. İş Kanunu, işçiye bu gibi durumlarda haklı nedenle fesih hakkı tanımaktadır.

İşçiye 270 Saatten Fazla Mesai Yaptırılması Durumunda İşçi Hakları

İşverenin Yıllık 270 Saati Aşan Fazla Mesai Yaptırma Yükümlülükleri

İşverenin, işçiye yıllık 270 saati aşacak şekilde fazla mesai yaptırma hakkı yoktur. Bu sınırı aşan çalışmalarda işveren, işçiye fazla mesai yaptırmakta ısrarcı olamaz. İşverenin, işçinin sağlığını ve sosyal yaşamını koruma yükümlülüğü bulunmaktadır.

Aksi takdirde işçi fazla mesai çalışmasını reddedebilir, bu nedenle iş akdinin feshedilmesi durumunda işveren tazminat ödemek zorunda kalabilir.

Fazla Mesai Ücretinin Ödenmemesi Durumunda İşçinin Yasal Hakları

İş Kanunu, işçiye fazla mesai ücreti ödenmesini zorunlu kılarken, işverenin bu ödemeyi yapmaması durumunda işçiye yasal haklar tanımaktadır. İşçi, fazla mesai ücretini talep etmek için işverene yazılı olarak başvurabilir. İşverenin ödeme yapmaması halinde işçi, İş Mahkemesi’ne başvurarak fazla mesai ücretini talep edebilir.

İşçinin fazla mesai alacaklarını talep etme süresi, fazla mesai hakkının doğduğu tarihten itibaren 5 yıl olarak belirlenmiştir.

Fazla Mesai Yapılan İş Kolları ve Özel Durumlar

Bazı iş kollarında fazla mesai, işin niteliği gereği zorunlu hale gelebilir. Özellikle sağlık, güvenlik ve acil durum hizmetleri gibi sektörlerde işin gerekliliği nedeniyle işçilerin fazla mesai yapması gerekebilir. Ancak bu sektörlerde dahi işverenlerin 270 saatlik sınırı aşmamaları, işçilerin sağlığını ve iş güvenliğini koruyacak düzenlemeleri uygulamaları gerekmektedir.

Bazı işlerde fazla çalışma hiç yaptırılamaz: günde 7,5 saatten az çalışılması gereken sağlık riskli işler, gece döneminde yürütülen bazı işler, maden ocağı, tünel ve kanalizasyon gibi yer altında veya su altında yapılan işler. Fazla çalışma yaptırılamayacak işçiler ise 18 yaşını doldurmamış işçiler, sağlık raporuyla belgelenmiş işçiler, hamile, loğusa ve emziren işçiler ile kısmi süreli iş sözleşmesiyle çalışanlardır.^[4]

Fazla Mesai Yapılan İş Kolları ve Özel Durumlar

270 Saat Fazla Mesai Sınırının İhlal Edilmesi Halinde İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Riskleri

Uzun süreli fazla mesai yapmak, işçilerin fiziksel ve ruhsal sağlığını olumsuz yönde etkileyebilir. Yıllık 270 saati aşan fazla mesai uygulamaları işçilerin iş kazası riskini artırabilir, yorgunluk ve tükenmişlik sendromuna yol açabilir. İşçilerin sağlıklı ve güvenli bir şekilde çalışabilmesi için bu sınırın korunması önemlidir.

İş Kanunu, bu sınırlamayı işçilerin sağlığını koruma amacıyla getirmiştir.

İşverenin Fazla Mesai Kaydını Tutma Yükümlülüğü

İşverenin, işçiye yaptırılan fazla mesai süresini düzenli olarak kayıt altına alması gerekmektedir. Bu kayıtlar, işçinin çalışma saatlerini belgelemek ve işçinin fazla mesai ücretini doğrulamak amacıyla önemlidir. İşçi, işverenden fazla mesai kayıtlarını talep ederek çalışma sürelerini inceleyebilir.

İşverenin kayıt tutmaması halinde işçi, fazla mesai talebini tanık ifadeleri veya işyeri belgeleri ile ispatlayabilir.

İş Kanunu’nun işçiye yıllık olarak en fazla 270 saat fazla mesai yapma sınırı getirmesi, işçilerin sağlıklı ve güvenli çalışma ortamlarını koruma amacına yöneliktir. Bu sınır aşıldığında, işçinin fazla mesaiyi reddetme ve haklarını yasal yollarla arama hakkı doğar.

İşverenin, işçiye fazla mesai yaptırırken 270 saatlik sınırı göz önünde bulundurması ve fazla mesai ücretini yasal düzenlemelere uygun şekilde ödemesi zorunludur. İşçilerin, fazla mesai hakları ve bu sınırı aşmaları durumunda yapabilecekleri başvuru yolları hakkında bilgi sahibi olmaları önemlidir.

İşverenin Fazla Mesai Kaydını Tutma Yükümlülüğü

270 Saatten Fazla Mesai Yaptırılmasına İlişkin Sıkça Sorulan Sorular

270 saatten fazla mesai yaptırılması ile ilgili sorularınızı bu başlık altında cevapladık.

Av. Şamil Kaya

Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi’nden 2014 yılında onur derecesiyle mezun olmuştur. Lise öğrenimini yatılı şekilde Erdoğan Akdağ Anadolu Öğretmen Lisesi’nde 2010 yılında birincilikle tamamlayan Şamil Kaya, 2018 yılında başladığı Anadolu Ünivers...

Tüm yazıları