Gemi Adamı Hakları

Gemi adamı hakları, 854 sayılı Deniz İş Kanunu ve Türk Ticaret Kanunu’nda düzenlenmektedir. Türk Ticaret Kanunu’nda ise özel alacaklı sıfatıyla kanundan doğan rehin hakkına sahip kılınmıştır. Hangi kişilerin gemi adamı sayıldığı ve bu hakların kapsamı yazıda maddeler halinde ele alınmaktadır.

Gemi Adamı Kimdir? Gemi Adamı Sayılan Kişiler

Gemi adamı kavramı farklı yasal düzenlemelerde tanımlanmıştır.

Deniz İş Kanunu’ndaki tanıma göre “Bir hizmet akdine dayanarak gemide çalışan kaptan, zabit ve tayfalarla diğer kimselere ‘gemiadamı’ denir.” Türk Ticaret Kanunu’nun 934. maddesine göre, “Gemi adamları”: kaptan, gemi zabitleri, tayfalar ve gemide çalıştırılan diğer kişilerdir. Gemi Adamları ve Kılavuz Kaptanları Yönetmeliği‘nde ise gemi adamı kavramı geminin kaptanını, zabitlerini, yardımcı zabitlerini, stajyerlerini, tayfalarını ve yardımcı hizmet personelini kapsamaktadır.

Gemi adamı olabilmek için Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı’nca onaylı denizcilik eğitimi kurumlarından diploma alınması ve ilgili sertifika sınavlarının geçilmesi gerekmektedir. Göreve göre farklı yeterlilik belgesi aranır; kaptan ve zabitler için STCW sertifikası zorunludur.

Yabancı uyruklu ama Deniz İş Kanunu kapsamındaki gemilerin yabancı çalışanlarına Deniz İş Kanunu hükümlerinin uygulanabilmesi için ilgili yabancı devletin mütekabiliyet esası çerçevesinde Türk çalışanlara aynı hakları tanıyor olması gerekmektedir.

Deniz İş Kanuna Göre Gemi Adamı Hakları

Gemi adamı hakları Deniz İş Kanunu ve Türk Ticaret Kanunu’nda düzenlenmektedir.

Deniz İş Kanunu ^[1] yalnızca belirli gemilerde çalışanlara uygulanır. Kapsama girebilmek için gemi Türk bayrağı taşımalı ve gros tonajı (GT) 100 veya üzerinde olmalıdır. Aynı işverene ait gemilerin toplam GT’si 100’ü aşıyorsa ya da işveren en az 5 gemi adamı çalıştırıyorsa, tek tek geminin GT’si ne olursa olsun kanun uygulanır. Bu eşiğin altında kalan gemilerdeki gemi adamları Borçlar Kanunu’na tabi olup Deniz İş Kanunu güvencelerinden yararlanamaz.

Çalışılan geminin GT değeri 100’ün altındaysa kıdem tazminatı, ihbar tazminatı ve fazla mesai hesabı için Deniz İş Kanunu değil Borçlar Kanunu hükümleri uygulanır.

Gemi Adamı Hakları

Kanun kapsamındaki gemi adamlarının temel hakları şöyledir:

• Ücret
• Avans
• İaşe
• İkamet
• Yıllık ücretli izin
• Hafta tatili ve genel tatil
• Fazla çalışma ücreti
• Sosyal güvenlik
• Kıdem tazminatı
• İhbar tazminatı

Gemi Çalışanının Ücreti

Gemi adamı maaşları göreve ve sertifika düzeyine göre farklılaşır. Kaptan ve zabitlerin maaşı tayfaya kıyasla çok daha yüksek olup yabancı bayraklı gemilerde ödenen ücretler genellikle Türk bayraklı gemilerin üzerindedir. Belirsiz süreli hizmet sözleşmelerinde ücret ve ödeme koşulları donatan ile gemi adamı arasında yazılı olarak kararlaştırılır. ^[2]

Anayasal angarya yasağı gereği deniz hizmet sözleşmesinin önemli unsurlarından birisi ücret kavramıdır. Donatan ile gemi adamları arasında yapılan deniz hizmet sözleşmesiyle ücret, ödeme yeri, zamanı ve ödemeyi kimin yapacağı (donatan veya vekil) kararlaştırılır.

Verilen avanslar ile ödenen ücretlerin yazıldığı noterlikçe tasdikli ücret ödeme defteri her gemide bulunmak zorundadır. Bunun istisnası olarak liman seferi yapan gemilerde bu defterin işverenin bürosunda tutulabilmesi de mümkündür.

Gemi çalışanının ücreti kapsamında çalışılmadığı halde ücretlendirilen hafta tatili ya da yıllık izin gibi ödemeler de bulunmaktadır. İlgili kanunlarda yazılı ulusal bayram ve genel tatil günlerinde, bir iş karşılığı olmaksızın bir günlük ücret tutarında tatil ücreti, ücret ödeme şekline bakılmaksızın ayrıca ödenir.

Gemi adamları ile donatanlar arasında akdedilen hizmet sözleşmesinin sona ermesi veya bozulması halinde gemi adamının ücreti hemen ve tam olarak ödenmelidir.

Gemi adamlarının ücretinin ödeme süresi bir aydan fazla olamaz.

Gemi adamının günlük ücret tutarından fazla olmayacak şekilde taraflar, sözleşme veya toplu sözleşme ile gemi adamının ileride verebileceği zararlara karşılık olmak üzere geçici olarak bir kesinti yapılmasını kararlaştırabilir.

Gemi Adamı Haklarında Ücretlendirme

Gemi Adamlarının Kıdem Tazminatı Hakkı ve Şartları

Gemi adamlarının kıdem tazminatı hakkına sahip olabilmesi için birtakım şartları sağlaması gerekmektedir:

1. Deniz İş Kanunu’na tabi olmak: Deniz İş Kanunu madde 1 gereğince; denizlerde, göllerde ve akarsularda Türk Bayrağını taşıyan ve 100 ve daha yukarı grostonilatoluk gemilerde bir hizmet akdi ile çalışan gemi adamları ve bunların işverenleri hakkında Deniz İş Kanunu uygulanır. Grostonilato toplamı 100’ün üzerinde olmadığı durumlarda aynı işverene ait gemilerin grostonilato toplamının 100 veya daha üzeri ise ya da işveren en az 5 gemi adamı çalıştırıyorsa yine Deniz İş Kanunu uygulanır.
2. Gemi adamının aynı gemide veya aynı işveren altında en az bir yıl çalışmış olması.
3. Deniz İş Kanunu md. 14/1’de sayılmış olan sebepler dışında işverenin gemi adamını işten çıkarması.
4. Gemi adamının Deniz İş Kanunu md. 14/2 ve 14/3 uyarınca işten ayrılması.

Kıdem tazminatına hak kazandıran fesih hallerini ikiye ayırmak mümkündür:

• Hizmet sözleşmesinin işveren tarafından feshedilmesi
• Hizmet sözleşmesinin gemi adamı tarafından feshedilmesi

Hizmet sözleşmesinin işveren tarafından feshedilmesi

Deniz İş Kanunu madde 14/1’de sayılan sebepler dışında deniz hizmet sözleşmesinin işveren tarafından feshedilmesidir. Bu maddede yer alan sebeplerin varlığı halinde işverenin sözleşmeyi feshetmesi durumunda gemi adamı kıdem tazminatı alamayacaktır.

Deniz İş Kanunu madde 14/3-a ve 14/3-b maddelerinde yer alan nedenlerin varlığı halinde hizmet sözleşmesinin işverence haklı nedenle feshinde gemi adamına kıdem tazminatı ödenmesi mümkündür. Bu haller:

i) Geminin Herhangi Bir Sebeple 30 Günden Fazla Bir Süre Seferden Kaldırılması: Tamirat, karantinaya alınma gibi sebeplerle işverenin gemide meydana gelen geçici iş verememe halidir.

ii) Gemi Adamının Herhangi Bir Sebeple Sürekli Olarak Gemide Çalışmasına Engel Bir Hastalığa veya Sakatlığa Uğraması: Burada gemi adamının yaşadığı sağlık sorununun sürekli olması önem arz etmektedir.

Gemi_Adamları Haklarında Kıdem Tazminatı

Hizmet sözleşmesinin gemi adamı tarafından feshedilmesi

Deniz İş Kanunu madde 20/1’de sayılan sebeplerin bulunması halinde gemi adamı tarafından yapılan fesih kıdem tazminatına imkan vermektedir. Bu haller şunlardır:

1. Deniz hizmet sözleşmesinin Deniz İş Kanunu madde 14/2 ve 14/3’te sayılan nedenlerle feshedilmesi.
2. Muvazzaf askerlik hizmetleri dolayısıyla gemi adamı tarafından yapılan fesih.
3. Bağlı bulundukları kanunla kurulu kurum veya sandıklardan yaşlılık, emeklilik veya malullük aylığı, yahut toptan ödeme almak amacıyla gemi adamı tarafından feshedilmesi.

Deniz İş Kanunu madde 14/2 ve 14/3:

“II – Gemiadamı tarafından:

1. Ücretin kanun hükümleri veya hizmet akti gereğince ödenmemesi,
2. İşveren veya işveren vekilinin gemiadamına karşı, kanuna, hizmet akitlerine veya sair iş şartlarına aykırı hareket etmesi,
3. İşveren veya işveren vekilinin gemiadamına karşı denizcilik kural ve teamüllerine veya ahlak ve adaba aykırı hareket etmesi,

III – İşveren, işveren vekili veya gemiadamı tarafından:

1. Geminin herhangi bir sebeple 30 günden fazla bir süre seferden kaldırılması,
2. Gemiadamının herhangi bir sebeple sürekli olarak gemide çalışmasına engel bir hastalığa yakalanması veya engelli hâle gelmesi,

Hallerinde feshedilebilir.”

Gemi adamına her geçen tam yıl için işverence 30 günlük ücreti tutarında kıdem tazminatı ödenir; bir yıldan artan süreler içinde aynı oran üzerinden ödeme yapılmaktadır.

Gemi Adamlarının Çalışma Süreleri ve Fazla Mesai Hakkı

Deniz İş Kanunu’nun 26/1 maddesine göre:

“Genel bakımdan iş süresi, günde 8 ve haftada 48 saattir. Bu süre haftanın iş günlerine eşit olarak bölünmek suretiyle uygulanır.

İş süresi, gemiadamının işbaşında çalıştığı veya vardiya tuttuğu süredir. İşveren veya işveren vekili, gemiadamının vardiyalarını yemek ve dinlenme zamanlarını bir çizelge ile belirtmek ve bu çizelgeyi gemiadamlarının görebilecekleri bir yere asmak zorundadır.”

Günlük 8 veya haftalık 48 saatin aşılması halinde gemi adamının fazla çalışma yaptığı sonucu ortaya çıkmaktadır. Gemide bulunan sürenin tamamı gemi adamının çalışma süresi olarak kabul edilmez; gemi adamının çalışma süresi fiilen çalıştığı veya gücünü işverenin emrinde bulundurduğu, iş verilmesi veya çıkması için beklediği süreler esas alınarak belirlenir. Yemek, dinlenme, muayene gibi gemi adamının serbestçe kullandığı süreler çalışma süresinden sayılmaz.

Yapılacak fazla çalışmanın her saatine ödenecek ücret, normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının %25 oranında artırılmasıyla bulunacak miktardan az olamaz.

Gemi Adamları Çalışma Hakları

Deniz İş Kanunu madde 28/3’e göre şu hallerde fiili çalışma olmasına rağmen fazla saatlerle çalışma sayılmamaktadır:

“Aşağıda yazılı haller fazla saatlerle çalışma sayılmaz.

1. Geminin, gemideki şahısların veya gemi hamulesinin selameti için kaptanın yapılmasını zaruri gördüğü işler,
2. Gümrük, karantina vesair sıhhi formaliteler dolayısiyle yerine getirilmesinde zorunluluk bulunan ilave işler,
3. Gemi seyir halinde veya limanda iken gemide yaptırılan (yangın, gemiyi terketme, denizde çatışma, denizden adam kurtarma ve savunma) talimleri. Fazla saatlerle çalışmaları belgelemek üzere işveren veya işveren vekili noterden tasdikli ayrı bir defter tutmak zorundadır.”

Gemi adamının günlük çalışma süresinin 8 saatten fazla olması halinde haftalık çalışma süresinin aşılmasına gerek olmaksızın o gün için fazla saatlerde çalışma yaptığı kabul edilir. Gemi adamının haftalık esasa göre fazla çalışmasının tespiti için haftanın 7 günü çalışmış olması gerekmektedir; aksi takdirde gemi adamının fazla çalışması günlük çalışma esasına göre belirlenecektir.

Gemi adamının fazla çalışma ücreti, yukarıda fazla çalışma sayılmayan haller saklı kalmak üzere fazla çalışmanın yapıldığı tarihteki çıplak saat ücreti üzerinden hesaplanır.

GEMİ ADAMI HAKLARI

Gemi Adamlarının İhbar Tazminatı Hakkı

Açık ve belirli olması gereken fesih bildirimi, belirsiz süreli hizmet sözleşmesini belirli bir sürenin sonunda ortadan kaldıran tek taraflı irade beyanıdır. Deniz İş Kanunu’nun 16. maddesine göre, süresi belirsiz hizmet akdi önemsiz fesih ve infisah halleri dışında gemi adamının işe alınmasından itibaren 6 ayı geçmedikçe bozulamaz. Haklı fesih halinde bu 6 ay şartı aranmamaktadır; haklı nedenle fesih halinde altı aylık süre geçmeden bildirimsiz fesih mümkündür.

Deniz İş Kanunu madde 16’da öngörülen bildirim süreleri şu şekilde düzenlenmiştir:

“Süresi belirsiz hizmet akitlerinin çözülmesinden önce durumun diğer tarafa bildirilmesi gerekir.

Hizmet akti:

• a) İşi altı ay sürmüş olan gemiadamı için, bildirimin diğer tarafa yapılmasından başlıyarak iki hafta sonra,
• b) İşi altı aydan birbuçuk yıla kadar sürmüş olan gemiadamı için, bildirimin diğer tarafa yapılmasından başlıyarak dört hafta sonra,
• c) İşi birbuçuk yıldan üç yıla kadar sürmüş olan gemiadamı için bildirimin diğer tarafa yapılmasından başlıyarak altı hafta sonra,
• ç) İşi üç yıldan fazla sürmüş olan gemiadamı için, bildirimin diğer tarafa yapılmasından başlıyarak sekiz hafta sonra,

Bozulmuş olur.

• C) Öneller asgari olup toplu iş sözleşmesiyle veya hizmet akti ile artırılabilir.
• D) Bildirme şartına uymıyan taraf, yukarıda yazılı önellere uygun ücret tutarında tazminat ödemek zorundadır.”

Kanunda öngörülen ihbar süreleri, fesih bildirimi ile sözleşmenin sona ereceği tarih arasında geçmesi zorunlu olan sürelerdir. Bu süreler içinde gemi adamı işyerinde çalışmaya devam eder. Fesih bildiriminin karşı tarafa ulaşması, yazılı, açık ve belirli olması önem arz etmektedir. İşverenin bildirdiği fesih sebebiyle bağlı olması ve daha sonra başka bir sebebe dayanamaması için kanunda fesih sebebi bildirme zorunluluğu getirilmiştir.

Bildirim şartlarına uyulmaması halinde gemi adamının çalışma süresine karşılık gelen ihbar tazminatının ödenmesi gerekmektedir.

Gemi Adamlarının Yıllık İzin Hakları

Gemi adamı yıllık ücretli izin hakkını aynı işverene ait işyerinde veya aynı gemide devamlı olarak en az 6 ay çalışma sonucunda kazanır.

Hizmet süresi:

• 6 ay ile 1 yıl arası olan bir gemi adamının yıllık ücretli izin süresi 15 günden,
• 1 yıl ve daha fazla olan bir gemi adamının yıllık ücretli izin süresi 1 aydan az olamaz.

Gemi adamının kullanmak istediği yıllık izin işverenin uygun göreceği bir zamanda kullanılır ve bu haktan feragat edilemez.

Bir aylık izin, gemi adamının ve işverenin rızasıyla aynı yıl içinde kullanılmak üzere ikiye bölünebilir. Gemi adamının talep etmesi halinde işverenden ücretli izne ilişkin olarak 7 güne kadar ücretsiz yol izni istemesi de mümkündür.

Gemi Adamı İşten Çıkarıldığında Hakları Nelerdir?

İşten çıkarılan gemi adamı için birden fazla hukuki sonuç ortaya çıkabilir. Deniz İş Kanunu’na tabi hizmet sözleşmesiyle çalışan ve kanunda sayılan koşulları karşılayan gemi adamı kıdem tazminatına hak kazanır. Belirsiz süreli hizmet sözleşmesinin ihbar sürelerine uyulmaksızın feshedilmesi halinde gemi adamına ihbar tazminatı ödenmesi gerekir.

İşten çıkarılan gemi adamına çalışma belgesi verilir.

Hizmet akdinin işveren tarafından yurt dışında feshedilmesi halinde, sözleşmede başka hüküm olmadıkça işveren gemi adamını geminin bağlama limanına iade etmek ve durumuna uygun yol, iaşe ile sair zaruri masrafları karşılamak zorundadır.

İşverenin kötü niyetle iş sözleşmesini feshettiğinin kanıtlanabilmesi halinde 3 aya kadar kötü niyet tazminatına hak kazanılabilir.

Gemi Adamının Kanundan Doğan Rehin Hakkı

Türk Ticaret Kanunu madde 1320 gereğince geminin malikine, kiracısına, yöneticisine veya işletenine karşı doğmuş olan bu maddede yer alan alacaklar sahiplerine “gemi alacaklısı hakkı” verir.

Gemi alacağı, sahibine gemi ve eklentisi üzerinde kanuni rehin hakkı vermektedir.

Rehnin kapsamına girebilmesi için eklentinin gemi malikinin mülkiyetinde bulunması önem arz etmektedir. Bir sigorta sözleşmesine göre donatanın ödenecek sigorta tazminatı rehnin kapsamında değildir. Rehin, geminin zıyaı veya hasara uğramasından dolayı donatanın üçüncü kişilere karşı sahip olduğu tazminat istemini de kapsar. Müşterek avarya hallerinde feda edilen veya hasara uğrayan şeyler için verilen tazminat, gemi alacaklıları için tazminatın karşılık olduğu şeyler yerine geçer.

Ülkelerine getirilme giderleri ve adlarına ödenmesi gereken sosyal sigorta katılma payları da dahil olmak üzere, gemi adamlarına gemide çalıştırılmakta olmaları dolayısıyla ödenecek ücretlere ve diğer tutarlara ilişkin istem hakları gemi alacağı kapsamında değerlendirildiğinden, gemi adamı donatandan alacağını alamaması halinde kanundan doğan rehin hakkını kullanarak gemiyi sattırabilir ve alacağını tahsil edebilir.

Yabancı Bayraklı Gemilerde Gemi Adamı Hakları

Yabancı bayraklı gemilerde gemi adamının hakları Borçlar Kanunu’na tabidir. Taraflar arasında yapılan sözleşme bu nedenle önem arz etmektedir. Sözleşmede gemi adı, sefer süreleri, görev ve ücret gibi unsurlar yer almaktadır. Yabancı bayraklı gemilerde gemi adamı haklarının kapsamı sözleşme hükümleri ve uygulanan yasal düzenlemelere göre belirlenir.

Deniz İş Kanununda İşe İade Hakkı

Deniz İş Kanununda işe iade hakkı doğrudan düzenlenmemektedir; gemi adamının işe iade davası açma hakkı yoktur. İşçilik alacaklarını talep edebilme ve kötü niyetli fesih yapıldığının kanıtlanması halinde kötü niyet tazminatı alma gibi haklara sahiptir.

Yabancı Bayraklı Gemilerde Gemi Adamı Hakları

Gemi Adamlarının Sosyal Güvenlik Hakları ve Sigorta Kapsamı

Gemi adamları 4/A kapsamında zorunlu sigortalı sayılmaktadır. İşverenleri tarafından ödenen primler gemi adamlarının yaşlılık, sağlık, işsizlik, hastalık ve ölüm gibi durumlarda sosyal güvenlik hizmetlerinden yararlanmalarını sağlar.

Türkiye ile ikili sosyal güvenlik sözleşmesi bulunmayan ülkelerin limanlarına kayıtlı gemilerin işletmesini devralan ya da bu gemilerde işin bir bölümünü üstlenen Türk işverenlerce çalıştırılan Türk gemi adamları da 4/A kapsamındadır; ancak bunlar hakkında kısa vadeli sigorta kollarıyla genel sağlık sigortası hükümleri uygulanır. Uzun vadeli sigorta kollarına tabi olmak istemeleri halinde isteğe bağlı sigortalı olabilirler.

Yabancı bayraklı gemilerdeki gemi adamları 4/A’lı sayılmamaktadır. Bu gemi adamları hakkında Türkiye ile ikili sosyal güvenlik sözleşmesi imzalamış bulunan ülkelerin gemilerine çalışan Türk vatandaşlarına sosyal güvenlik hakları için akit ülke ile yapılan sosyal güvenlik sözleşme hükümlerine göre işlem yapılmaktadır.

gemi adamı hakları

Gemi Adamı Hakları İle İlgili Sorular

Gemi adamı hakları ile ilgili sorulan soruları bu başlıkta cevapladık.

Harbiye Hukuk Ekibi

Harbiye Hukuk Ekibi, teorik bilgi ile saha tecrübesini harmanlayan dinamik bir avukat ve hukuk danışmanı kadrosundan meydana gelmektedir. Bireysel uzmanlıkları kolektif bir güçte birleştiren ekip, karmaşık hukuki uyuşmazlıkların çözümü ve güncel h...

Tüm yazıları