Fazla Mesaide Yasal Sınırlar: Fazla Mesai Üst Sınırı

İş Kanunu’na göre işçinin haftalık çalışma süresi 45 saattir. İşveren bu süreyi günde 11 saati aşmamak koşuluyla haftanın günlerine serbestçe dağıtabilir. Bazı durumlarda işçi, haftalık 45 saati veya günlük 11 saati aşan bir çalışma yapar.

Bu duruma fazla mesai denir. Fazla mesainin farklı halleri ve hukuki sonuçları vardır. Aşağıda fazla mesai konusunu ayrıntılı olarak inceliyoruz.

Fazla Mesai Nedir?

Fazla mesai, 4857 sayılı İş Kanunu‘nun 41 ve 63. maddelerinde düzenlenen önemli bir çalışma müessesesidir. Önce bu iki maddenin içeriğine bakalım.

Madde 41: Fazla çalışma, İş Kanunu’nun 41. maddesi çerçevesinde değerlendirilir ve haftalık çalışma süresini aşan çalışmaları ifade eder.^[1] İşçinin ne zaman ve ne kadar süreyle çalıştırılabileceği ise İş Kanunu’nun 63. maddesi ile İş Kanunu’na İlişkin Çalışma Süreleri Yönetmeliği’nde belirtilmiştir.

Madde 63: Normal çalışma süresi haftada en fazla kırk beş saattir.^[2] Haftalık 45 saati geçen her çalışma fazla çalışma sayılır. Aksi kararlaştırılmamışsa, 45 saatlik süre işyerlerinde haftanın çalışılan günlerine eşit şekilde bölünerek uygulanır.

Taraflar, her gün için ayrı mesai süreleri de belirleyebilir.

Çalışma biçimi ne olursa olsun, işçinin haftalık 45 saati aşan çalışması fazla çalışma sayılır. Günlük çalışma süresinin sınırı 11 saattir. Haftalık çalışma süresi 45 saati aşmasa da, günde 11 saati geçen süreler fazla çalışma olarak değerlendirilir.

Örneğin işçi haftanın bir günü 14 saat, diğer günleri 5 saat çalışıyorsa, haftalık toplam 45 saati bulmasa dahi o gün için fazla mesai ücretine hak kazanır.

Taraflar sözleşmede haftalık çalışma süresini en fazla 45 saat olarak belirleyebilir. Daha azının kararlaştırılması da mümkündür. Örneğin sözleşmede haftalık 40 saat öngörülmüşse ve işçi o hafta 45 saat çalışmışsa, 5 saatlik fazla mesai yapmış sayılır.

Fakat bu durumda alacağı fazla mesai ücreti, saatlik ücretin %50 fazlası değil, %25 fazlası olur.

Fazla Mesai Nedir?

Fazla Mesainin Şartları

Fazla mesai yapacak işçinin buna onay vermesi gerekir. İşveren, “fazla mesai muvafakatnamesi” hazırlayıp işçiye imzalatmalıdır.^[3] Muvafakatname açık olmalı, işçi imzaladığı belgenin içeriğini bilmelidir.

Muvafakatnamede yazan süreden daha fazla bir çalışma işçiden beklenemez. İşçiye aşırı yüksek çalışma süreleri de öngörülemez.

İşçinin muvafakatnameyi imzalama zorunluluğu yoktur, dilerse imzalamayabilir. İmzaladıysa da sonradan cayma hakkı vardır. Cayma isteğini yazılı olarak işverene bildirir, işveren bunu 30 gün içinde kabul eder.

30 gün geçtikten sonra hâlâ kabul edilmemişse muvafakatname işçiyi artık bağlamaz.

Bazı işçiler, rızaları olsa dahi fazla mesai yapamaz. Bu işçilere fazla mesai yaptıran işveren için hem hukuki hem cezai sonuçlar doğabilir.

• 18 yaşını doldurmamış kişiler
• Hekim raporuyla sağlık sebebiyle fazla mesai yapamayacak durumda olan işçiler
• Gebe, yeni doğum yapmış veya çocuk emziren işçiler
• Kısmi süreli iş sözleşmesiyle çalışan işçiler

İşverenin bu işçileri fazla mesaiye zorlaması, işçiye haklı nedenle fesih hakkı doğurur.

Ayrıca kanunda öngörülen bazı sınırlamalar da vardır. Aşağıdaki işlerde fazla çalışma yaptırılamaz.

• Yeraltında çalışan maden işçileri, zorunlu ve olağanüstü nedenlerle fazla çalışma hariç
• Sağlık kuralları gereği günde 7,5 saat veya daha az çalışması gereken işçiler
• Gece sayılan dönemde yürütülen işler

Fazla Mesai İle İlgili İşçi Hakları

Fazla Çalışmada Azami Süreler

Kanunda öngörülen azami sınır yılda 270 saattir. İşçi, yılda en fazla 270 saat fazla mesai yapabilir. Bu sınır, işçi bazında ve takvim yılı esasına göre hesaplanır.

Bu sınır emredici nitelikte değildir. Yargıtay’a göre fazla mesai ücreti tam ödendiği sürece, yalnızca bu sınırın aşılmış olması işçiye haklı fesih hakkı vermez.

Fazla mesaide azami süre yıllık 270 saat olarak belirlenmiştir, ancak haftalık bir sınır belirlenmemiştir. Yine de çalışma süresi objektif ve hakkaniyete uygun olmalıdır.

Kural olarak işçinin günde 11 saatten fazla çalışması yasaktır. Günde 11 saatten fazla çalışan işçiye fazla çalışma ücreti ödenebilir, bu nedenle uygulamada işçinin günlük çalışma süresi zaman zaman 11 saati geçebilir. İşçinin haftalık çalışması 45 saati aşmasa da, hafta günlerinden birinde günlük 11 saati aşmışsa, o günün fazla çalışma süresi hesaplanıp ödenmelidir.

Günlük 11 saat sınırı buna karşılık emredicidir. Bu sınırın aşılması, ücret ödenmiş olsa dahi, tek başına işçiye haklı fesih hakkı doğurur.

Günlük Çalışma Süresinin 11 Saati Aşması Nedeniyle Fazla Mesai ile ilgili yazımızdan günlük fazla mesai sınırlarıyla ilgili detaylı bilgiye erişebilirsiniz.

Fazla Çalışmada Azami Süreler Fazla Mesai Üst Sınırı

Ayda En Fazla Kaç Saat Fazla Mesai Yapılabilir?

İş Kanunu, fazla mesai için aylık bir üst sınır belirlemez. Kanun yalnızca yıllık toplam sınırı düzenler ve bu sınır 270 saattir. Yıllık 270 saati on iki aya bölersek ortalama 22,5 saat çıkar.

22,5 saatlik rakam sadece bir ortalamadır, resmi bir aylık tavan değildir. İşveren, fazla mesaiyi belirli aylarda yoğunlaştırabilir. Örneğin işçiye bir ayda 40 saat fazla mesai yaptırılabilir. Önemli olan, yıl sonunda toplamın 270 saati aşmamasıdır.

Aynı mantık haftalık ve günlük sorular için de geçerlidir. Kanun, günlük 11 saatlik sınırın dışında ayrı bir haftalık veya aylık tavan koymaz. Sınır, yıllık toplam üzerinden hesaplanır.

Fazla Mesaide Haftalık Üst Sınır Var Mı?

Türkiye’de İş Kanunu’nda veya ilgili mevzuatta fazla mesai için haftalık bir sınır belirtilmemiştir. İşverenler, günlük 11 saatlik sınırı aşmamak koşuluyla fazla mesai yaptırabilir. Ancak bu, hakkaniyet çerçevesinden çıkmadan yapılmalıdır.

İşçinin fazla mesaiyi kabul etmesi gerekir ve fahiş süreler uygulanmamalıdır.

Haftada altı gün çalışan bir işçi için günlük 11 saatlik sınır, teorik olarak haftada 66 saate kadar çıkabilir. Ancak bu, günlük 11 saat kuralının bir sonucudur, ayrı bir “haftalık fazla mesai sınırı” değildir. Pratikte işveren, muvafakatname kapsamında kararlaştırılan süreyi aşamaz.

Yıl içinde toplam 270 saati aşan fazla mesainin ücreti ödenmezse, işçi bu sebeple fesih hakkını kullanabilir.

Fazla Mesai Sınırı Aşılırsa Ne Olur?

Fazla Mesaide Azami Sürelere Uyulmayan Hallerde İşçinin Hakları

İşveren, işçiye yılda 270 saati aşacak ölçüde fazla mesai yaptırmamalıdır. Uygulamada işçinin bu sınırı aşacak şekilde çalıştığı yine de görülebilir. Bu durumda işveren, fazla mesai ücretini eksiksiz ödemekle yükümlüdür.

İş Kanunu’nun 41. maddesinin 6. fıkrasına göre, işçinin yıllık toplam fazla çalışma süresi 270 saati aşamaz. Bu sınıra ulaşıldığında, işçinin isteği üzerine fazla çalışma saatleri serbest zaman olarak kullanılabilir veya fazla mesai ücreti olarak ödenir.

Yıllık fazla çalışma sınırını aşan durumlarda işçi şu haklara sahiptir.

Fazla Mesai Ücreti Talep Etme Hakkı: İşçi, yıllık sınırı aşan fazla çalışmalar için normal ücretin saat başına düşen miktarının %50 fazlasıyla ödenecek fazla mesai ücretini talep edebilir.

Serbest Zaman Kullanma Hakkı: İşçi, yıllık sınırı aşan fazla çalışmalarını serbest zaman olarak kullanabilir. Fazla çalıştığı her saat karşılığında, işçiye bir saat otuz dakika serbest zaman hakkı doğar.

İşçi, fazla mesai ücreti veya serbest zaman talebini işverene yazılı olarak bildirmelidir. İşveren bu talebi haklı bir neden olmaksızın reddedemez. Reddederse işçi, talebini iş mahkemesine taşıyabilir, ancak ispat yükü işçidedir.

İş mahkemesi, işçinin talebini haklı bulursa işvereni fazla mesai ücreti veya serbest zaman ödemeye mahkûm eder.

Ücret ödenmemesi halinde işçinin sözleşmeyi feshetme hakkı da doğar.

Yıllık Fazla Mesai Sınırı ve Haklar

Aşırı Fazla Mesai Yaptırılan İşçinin Sözleşmeyi Haklı Nedenle Fesih Hakkı

İşçinin fazla mesai ücreti eksiksiz ödendiği sürece, yalnızca yıllık 270 saatlik sınırın aşılmış olması işçiye haklı fesih hakkı vermez. Yargıtay’a göre bu sınır emredici nitelikte değildir. Fazla mesai ücreti ödenmezse durum farklıdır.

Bu durumda işçi, İş Kanunu 24/2-e bendine dayanarak iş sözleşmesini haklı nedenle feshedebilir.

Günlük 11 saatlik çalışma süresi sınırı ise ayrı bir kuraldır ve emredici niteliktedir. Bu sınırın aşılması, ücret ödenmiş olsa dahi, tek başına işçiye haklı fesih hakkı doğurur. Ayrıntı için ilgili yazımıza bakabilirsiniz.

İş sözleşmesini haklı nedenle fesheden işçi, kıdem tazminatı, cezai şarttan kaçınma ve somut olaya göre tazminat gibi çeşitli haklara başvurabilir. Bu durumlarda ispat yükü işçidedir ve fesih bildiriminin usulüne uygun yapılması gerekir. Bu nedenle bir iş hukuku avukatına danışılması önemle tavsiye edilir.

Aşırı Fazla Mesai ile Çalıştırılan İşçinin Kıdem Tazminatı Hakkı

İş Kanunu gereği işten kendi rızasıyla ayrılan işçi kıdem tazminatı alamaz. Fakat haklı sebebe dayalı fesihte işçi, işten ayrılmaya tam olarak rıza göstermiş sayılmaz. Haklı nedenle iş akdini fesheden işçi, İş Kanunu 24. maddede yer alan sebeplerle istifa etmek zorunda kalmıştır.

Bu sebepler sağlık, ücretin zamanında ödenmemesi, işverenin kusurlu davranışları veya çalışma şartlarının uygun olmaması olabilir. Bu nedenle haklı nedenle sözleşmesini fesheden işçi, kıdem tazminatı almaya hak kazanır.

İşçinin fazla mesai ücretinin ödenmemesi nedeniyle iş sözleşmesini feshetmesi, İş Kanunu 24/2-e bendi kapsamında değerlendirilir. Bu bent, işçiye haklı nedenle fesih imkânı tanır. Şartları varsa kıdem tazminatı talep etme hakkı da doğar.

Kıdem tazminatının belirli şartları vardır, sitemizdeki ilgili makalede bu şartlar ayrıntılı olarak anlatılmıştır. Kısaca belirtmek gerekirse, işçinin aynı iş yerinde en az 1 yıldır çalışıyor olması gerekir. Aralıklı çalışma hallerinde çalışma süreleri birleşir.

İş sözleşmesinin haksız nedenle sona ermesi veya işçinin haklı nedenle feshetmesi, 1 yıllık çalışma şartı sağlandığında kıdem tazminatı hakkını doğurur.

Aşırı Fazla Mesai ile Çalıştırılan İşçinin Kıdem Tazminatı Hakkı

Aşırı Fazla Mesai ile Çalıştırılan İşçi Ne Yapmalıdır?

Aşırı fazla mesai ile çalıştırılan işçi, fazla mesai ücreti almaya hak kazanır. İşveren bu ücreti ödemekle yükümlüdür. Ödemezse işçi, iş mahkemesine dava açabilir veya iş akdini haklı nedenle sonlandırabilir.

Haklı nedenle fesih halinde, yukarıda açıklandığı gibi kıdem tazminatı talep edebilir.

İşçi aşırı fazla mesai yapmak istemiyorsa, muvafakatnameyi imzalamayabilir veya daha önce imzaladıysa yazılı olarak cayabilir (bkz. Fazla Mesainin Şartları).

Fazla mesaiden doğan uyuşmazlıklarda ispat yükü, fazla mesai yapan işçidedir. İşçi bunu yazılı delille, yazılı delil yoksa tanık beyanıyla ispat edebilir.

İşçinin zamanaşımı süresine de dikkat etmesi gerekir. İş Kanunu madde 32 gereği zamanaşımı süresi 5 yıldır, işçi bu süre içinde dava açtığında fazla mesai alacağını talep edebilir. İşçinin fiilen çalışıyor olması zamanaşımını kesmez.

Aşırı Fazla Mesai Hakları

Fazla Mesai Yapan İşçinin Avukata Danışmasının Önemi

İş hukuku, prosedürlerle dolu bir hukuk dalıdır. Süreler ve usul bakımından pek çok konu sıkı kurallara bağlanmıştır. Bu kuralları bilmek önemlidir, fakat takip etmek her zaman kolay değildir.

Hak kayıplarına uğramamak için mutlaka bir avukata danışılmalıdır. Alanında uzman iş hukuku avukatları, bu prosedürleri bilerek hakkınızı gözetir ve hak kaybı yaşamanızı engeller. Harbiye Hukuk, alanında uzman iş hukuku avukatlarıyla sizlere yardımcı olmaya hazırdır.

Yargıtay Kararları

9. Hukuk Dairesi’nin ücret kavramını geniş yorumladığı kararı:

“4857 Sayılı İş Kanunu’nun 24/II-e bendinde sözü edilen ücret, geniş anlamda ücret olarak değerlendirilmelidir. İkramiye, primi, yakacak yardımı, giyecek yardımı, fazla mesai, hafta tatili, genel tatil gibi alacakların da ödenmemesi işçiye haklı fesih imkanı verir (Yargıtay 9.HD. 16.7.2008 gün 2007/22062 E, 2008/16398 K.). Somut uyuşmazlıkta, davacı işçi iş sözleşmesinin davalı işveren tarafından haksız feshedildiğini, ayrıca davalı işverenin istifa dilekçesi talep etmesi sonucu çeşitli sebepleri gerekçe göstererek iş sözleşmesini tek taraflı feshettiğini bildirdiğini ileri sürmüş, davalı işveren ise davacı işçinin istifa ederek işten ayrıldığını savunmuştur. Mahkemece davalı işverenin haklı fesih nedenlerini ispatlayamadığı, çalıştığı işyerinde 4 yıldan fazla kıdemi bulunan bir işçinin sebepsiz yere istifa dilekçesi vermesinin hayatın olağan akışına aykırı olduğu gerekçesiyle kıdem ve ihbar tazminatının kabulüne karar verilmiştir.” (Yargıtay 9. HD, E. 2016/31078, K. 2020/16809)

Bu karar, fazla mesai ücretinin ödenmemesinin de haklı fesih sebebi sayılacağını göstermektedir.

22. Hukuk Dairesi’nin yıllık 270 saat sınırının niteliğine ilişkin kararı: Bu daire ise doğrudan yıllık 270 saatlik sınırın aşılmasının tek başına haklı fesih hakkı doğurup doğurmadığını ele almıştır.

“…İş Kanununun 41. maddesinde öngörülen fazla çalışmanın yıllık 270 saati aşamayacağına ilişkin düzenleme emredici nitelikte bir düzenleme değildir. Buna göre davacının yıllık fazla çalışma süresinin 270 saati aşması, bu fazla çalışmaların karşılığı olan fazla çalışma ücreti işçiye tamamen ödendiği sürece işçiye sırf bu sebeple haklı fesih hakkı vermez. Diğer taraftan, günlük çalışma süresinin 11 saati aşamayacağına ilişkin kural, işçinin dinlenme hakkı bağlamında emredici nitelikte bir düzenleme olarak kabul edilmelidir…” (Yargıtay 22. HD, E. 2016/19041, K. 2019/17119, T. 24.09.2019)

Bu Yargıtay kararına göre, ücret tam ödendiği sürece yalnızca 270 saatlik sınırın aşılması haklı fesih sebebi oluşturmaz. Günlük 11 saatlik sınırın aşılması ise ayrı ve emredici bir kuraldır, tek başına haklı fesih hakkı doğurur.

Fazla Mesaide Yasal Sınırlar Hakkında Sık Sorulan Sorular

Fazla mesaide yasal sınırlar ile ilgili sorularınızı bu başlık altında cevapladık.

Av. Yusuf Emrehan Sucu

Tam burslu olarak eğitimini sürdürdüğü Kadir Has Üniversitesi Hukuk Fakültesi’ni tamamlamıştır. Hukuk eğitimi sırasında birden fazla sertifika programını tamamlamış, kurgusal mahkemelerde sıkça rol almıştır. İş Hukukuna ilişkin alacaklar ve Tazmin...

Tüm yazıları